Bužanin.com - Antičko doba

Plodna zemlja, značajna rudna bogastva, pitoma klima i povoljan geografski položaj osigurali su da Šipovački kraj bude nastanjen od najranijih vremena. Iza ilirskih plemena Sapuata i Emantina koja su pripadala plemenskom savezu Mezeja, ostali su u dolinama Janja i Plive ostaci brojnih utvrda i naselje. Ove ostatke narod obično zove gradinama i pažljivo oko ih može uočiti na istaknutim, lako branjivim položajima (Sokolac, Pljeva, Trnovo, Lubovo, Bešnjevo, Vražić, Mujdzići itd).

Gradine, a ima ih preko 30, pripadaju kasno-bronzanom i ranijem željeznom dobu, dakle mogu se datirati u period 1500-1000 g. p.n.e. Naselje Volari je staro ilirsko naselje koje se zvalo Volorai, a zaseok Sarići je nosilo ime Saritte.

Mezeje - koji su vladali prostorom između Vrbasa, Save i Bosne - je nakon sloma Batonovog ustanka konačno pokorio rimski vojskovođa Germanikus 9. god.n.e. Rimljani su nakon toga podijelili do tada jedinstvenu provinciju u Panoniju i Dalmaciju. Šipovo tako dolazi u sastav Dalmacije sa gradom Salonom (Solin blizu Splita) kao administrativnim centrom.

Pod rimskom vlašću u Šipovo - koji je i naše doba administrativno središte regiona - razvio se značajan gradski centar u rangu municipija. Municipij ili grad sa samo-upravom, su bili Rimski gradovi sa ograničenim pravima. Nije im bilo dopušteno da glasaju ali sa svim ostalim pravima. Da se radilo o važnom regionu za državu, potvrđuje i prisustvo jedne vojničke jedinice u Šipovu.

Baloja (Baloe, Baloie) je bila značajna putna stanica na magistralnoj cesti Salona-Servitium koja je povezivala Jadransko primorje sa Panonijom i jedan od dva najvažnija grada koje su Rimljani imali u Banjalučkoj regiji. Uz ovu cestu sačuvao se i jedan od najstarijih rimskih natpisa u Bosni uklesan u kanjonu Vaganjca, nekih 20 km južno od Šipova na području sela Vagnja.

Iz natpisa - međaša saznajemo da je centurion Manlije Celije od VII legije po naređenju Lucija Arnucija Skribonijana, carskog namjesnika provincije Dalmacije određen da podijeli zemlju i postavi međaše između Sapuata i Emantina.

Natpis je postavljen između 37 i 41 g. n. e u vrijeme cara Kaligule.

Kroz ovaj region je prolazila i magistralna cesta Salviae - Sarnadae - Leusaba - Servitium, dok je jedan rudarski put Janjsko-plivski rudarski region povezivao sa sanskim regionom. Ostaci topionice sa Gradine u Majdanu pokazuju da je ekspoloatacija željezom, olovom i bakrom bogatog regiona Janja i Plive ovdje počela znatno prije rimske okupacije. S Rimljanima je potraga za rudama samo intezivirana. Na području Šipova i danas se mogu naći ostaci topionica iz rimskog doba, kao i tragovi tkz. Puta soli, koji je povezivao središnju Panoniju sa Salonom. Zahvaljujući kvalitetnoj višeslojnoj izradi ti putevi su se zadrzali u upotrebi duboko u srednji vijek.

Prema radu "Eksploatacija željeza u Bosni u rimsko doba", autora Ante Škegre:

Najznačajniji rimski rudnici željeza nalazili su se na području Majdana i Sinjakova u dolini Jošanice u plivskom regionu, a glavni metalurški pogoni u Majdanu, gdje se, uz sirovo željezo, pronalazi antički i rudarski alat i dr. Rimska se troska, izmješana sa keramikom i ciglom, u Sinjakovu rasprostire na preko dva hektara. Rimljani su željezo eksploatirali i na području Mrkonjić Grada, što potvrđuje troska koja se pronalazi po Mrkonjić Gradu, Bjelajcu i dr. Jedno veće rimsko troskovište nalazi se i u Bešnjevu, a jedno manje u Trnovu. U regionu Janja glavni metalurški pogon funkcionirao je u rimskom naselju koje se nalazilo na Gromilama u Šipovu. Kako se i ovdje pronalazi rimski novac iz vremena cara Vespazijana, za zaključiti je da je eksploatacija ruda ovdje otpočela tijekom posljednjih decenija 1. st. po Kr. u isto vrijeme kada i na području Domavije u istočnoj Bosni.
Bilo je to najvjerojatnije vrijeme građanskog rata (68./69.) nakon ubojstva cara Nerona (54.-68.), odnosno u vrijeme uspinjanja na prijestolje cara Vespazijana (69.-79.). Prvi solidnije građeni antički objekti ovog naselja nastali su krajem 1. odnosno početkom 2. st. Ako je suditi po brončanom spomeniku provincijalnog namjesnika Gaja Minucija Fundana (Gaius Minucius Fundanus) iz rimskog naselja sa Gromila u Šipovu, onda bi se moglo zaključiti da je rudarstvo na ovom području intenzivirano u vrijeme cara Trajana. U svezu s rimskim naseljem sa Gromila u Šipovu dovodi se i jedan poduzetnik iz dacijskog rudarskog središta Ampeluma.
Sirovo željezo je, osim u rimskom naselju na Gromilama u Šipovu, također proizvođeno i u Duljcima, Čifluku, Bahićima i dr. Vjerojatno su rudnim bogatstvom privučeni u ovaj region dospjeli i Italik Gracilis te Grk Telesfor (Telesphorus). Jedan metalurški pogon (officina ferraria) se nalazio i na Gromilama u Metalci (Crveno Polje) kod Jajca, za koje je rudača dopremana iz rudnika oko Majdana i Sinjakova. Željezna ruda je u antici pretapana i u pogonu na Kovačnicama u Klimentima kod Jajca, gdje se pronalazi rimski građevni materijal, temelji većih zgrada, troska i dr.

Baloja je sudeći po numizmatičkim izvorima zenit razvoja dostigla tokom 3. i 4. vj. kad je i eksploatacija ruda u ovom regionu bila najintenzivnija. Sam razvitak ovog naprednog antičkog grada moze se pratiti po brojim arheološkim nalazima, od kojih su najznačajniji oni na tkz. Gromilama. Slabi ostaci građevine (vjerovatno terme) mogu se vidjeti i u gradskom parku nedaleko od spomenika narodnom heroju Simeli Šojali.

Neki od najznačajnijih rimskih spomenika su statua Minerve i Jupitera, figura Genijusa u dubokom reljefu, kameni antefiks s nadgrobnog spomenika - "Gorgona Meduza", rimsko-dalmatski reljef "Igra Silvana i Nimfi" i dio sarkofaga s predstavom borbe.

U Baloji je u VI v. postojao i manastir benediktinaca a izgleda i sjedište biskupije čiji biskup sudjeluje na crkvenom sinodu u Saloni 530. godine. Iz tog vremena su i kasno-antičke crkve, otkopane u Mujdzićima i Čifluku, ova posljedna sa nasvođenim grobnicama, koje su uređene za razgledanje. Zajedno sa jos četrdeset naselja i utvrda u ovom kraju, Baloja je stradala 597 g. u provali Avara, kad su starom cestom nadirali prema Soloni. O tim događajima Ilija Kovačević u svojoj studiji "Doseljenje Slovena na Balkansko poluostrvo" kaže sledeće:

Prema Teofilaktu Simokati, Avari su 597. godine krenuli u napad sasvim neuobičajenim pravcem. Zauzeli su područje Vonke i osvojili četrdeset utvrđenja. Vonke se može s dosta verovatnoće identifikovati sa antičkim gradom Baloe, jer kasniji pisci isti grad nazivaju Balkes, Balbes i Balea. Grad se nalazio jugoistočno od Banjaluke, na magistrali Servicio - Salona. U ovom avarskom pohodu ponovio se pravac kutrigurskog napada iz 568. godine, a sam napad spada u retke pohode na teritoriju rimske provincije Dalmacije. Napad nije uspeo i carska vojska je preotela plen.

Istoričar Ljubomir Kovačević u svom radu Istorija srpskog naroda: Najstarija istorija do 1456 godine, navodi da se Šipovo tad spominje pod imenom Vankeja ili Baleja.