Bužanin.com - Spomenici Antičkog doba

Na području opštine je obilježeno više od 100 arheoloških nalazišta. U SR BiH dva lokaliteta na području Šipova su bila obilježena kao II (druga) kategorija spomenika koji se nalaze pod zaštitom države (Registar Spomenika pod zaštitom drzave). Kao treći spomenik, spomenut je Soko Grad, ali je kategorizaciju tvrđave kao spomenika preduhitrio rat. U Arheološkom leksikonu BiH ima oko 90 ovih lokaliteta. Opština Šipovo je puna toponima i naziva: Gradina, Crkvica, Gromile, Mramori, Krst ... Da sve ovo nije slučajno potvrdio je i Republički zavod za zaštitu Kulturno-istorijskog i prirodnog nasljeđa, koji je sa ciljem institucionalne zaštite, detaljnijeg upoznavanja te sistematskog upisa u katalog, kontaktirao opštinske vlasti kako bi se uz njihovu pomoć i saradnju spriječilo uništenje i nestanak mnogih nalazišta značajnih ne samo za nas u Šipovu, vec i za Evropsko i šire kulturno nasljeđe.

Šipovo je bilo veoma značajan centar u antičko doba, jedan od dva najvažnija grada koje su Rimljani imali u ovom regionu. Kao posljedica, na širem prostoru opštine može naći velik broj značajnih historijskih i kulturnih spomenika i arheoloških nalazišta. Gradina u Trnovu Do sada je evidentirano 264 lokaliteta izuzetne vrijednosti, ali se preduzimaju male ili nikakve aktivnosti na njihovoj zaštiti. Jedan od problema je to što kulturno-istorijski spomenici na području Šipova još uvjek nisu detaljno katalogizirani, ili bar nisu u dovoljnoj mjeri popularizovani kroz odgovarajuće publikacije, brošure i članke.

Na privremenoj listi nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine s područja opštine Šipovo nalaze se arheološko nalazište (crkva), Crkvina Čifluk u Grahovcima i Soko Grad u Plivi. Po Arheološkom Leksikonu Republike Srpske iz 1998 godine, na opštini Šipovo postoji 82 arheološka nalaza i nalazišta za koja malo ko zna i koja ne bude preveliku pažnju. Kao primjer za navedeno mogu poslužiti skori radovi na vodovodno-kanalizacionoj mreži u naselju Čifluk, lokalitet Crkvina-Grahovci po rečenom Leksikonu. Gradjevinske mašine su tom prilikom iskopale kameni stub ili dio stuba visine oko 120cm, prečnika cca. 80cm, koji su kao i ostali iskop odbacili na stranu.

Na intervenciju slučajnog prolaznika - zaljubljenika u prirodu - stub sa nekoliko komada deformisanog kamena istog porijekla su naknadno pokupljeni i istrešeni u gradski park. Tamo se već nalazi, pored ostalih iskopina i glava Meduze nadjena na lokaciji današnjeg gradskog pravoslavnog groblja.

Od značajnijih nalaza spomenimo:

S lijeve stranu puta Jajce – Šipovo na samom ulazu u grad, nalaze se gradina, ulice i trgovi iz rimskog perioda, što je otkriveno prilikom iskopavanja, istraživanjem jedne sonde. Osamdesetih godina lokalno stanovništvo je na ovom lokalitetu pronalazilo zlatno prstenje i nakit. Značajan je i Soko Grad, odnosno sam tok rijeke Sokočnice koji je praktično nedirnut zadnjih 200 godina.

Romanički doprozornik sa Sokola

Vrlo je interesantan i Hrid odnosno Sveto brdo kod izvora rijeke Janje, gdje je u stijeni uklesan natpis iz rimskog perioda. Postoji i Put soli koji je išao od Splita, Livna, preko šipova, gdje se nalazilo veliko odmaralište za karavane. Nedavno je pri radovima na izgradnji kolektora pronađena grobnica za koju još nije ustanovljeno otkada potiče. Pretpostavka je da se radi o grčkoj grobnici a pronađene kosti su pohranjene u radionici. Postoji i manastir Glogovac iz XVIII vijeka, a na ulazu u Glogovac se nalazi tvrđava iz ilirskog perioda, gdje se nalazi veliki broj ulomaka keramike, a oko 250 etno i kulturno-historijskih eksponata je pohranjeno u radionici.

Rimski natpis Fragment antičkog vijenca

Sve ovo stvara potrebu za prostorom u kojoj bi se taj materijal sačuvao dok se ne osiguraju sredstva za otvaranje Zavičajnog muzeja ili formira ustanova koja bi o tome vodila računa. Opštinski budžet je 2004 iznosio 1,5 miliona KM ali ove godine nisu predviđena sredstva za zaštitu naslijeđa, mada je opština podržavala zaštitu naslijeđa na druge načine.

Vrijedi istaći da se medju najljepše i najvrednije akvizicije , Zemaljskog muzeja u Sarajevu ubrajaju baš antički skulpturalni i arhitektonski fragmenti iz Šipova. Pimjeri za to su mauzolej iz Šipovo, zatim. reljef Jupitera i Minevre, te bizarna kompozicija lavljih glava, koja je iskopana 1933 te mnogi drugi. Prema ocjeni prof. Dimitrija Sergejevskog radi se o spomenicima koji se rijetko nalaze u BiH, a pojedini bi bili itekako zanimljivi sa stanovištva svjetske istorije umjetnosti. U prilog ovome su i tvrdnje naucnika da je Šipovo neotkriveno arheološko blago BiH.

Dok predstavnici opštine ne podnesu peticiju za proglašenje ovih dobara nacionalnim spomenicima lokalnim ljudima su na raspolaganju stručnjaci iz Republičkog zavoda za zaštitu kulturno-istorijskog i prirodnog naslijeđa Republike Srpske i Muzeja Republike Srpske. Novi Zakon o zaštiti kulturnog naslijeđa, koji treba da se usvoji do kraja godine, trebao bi regulisati zakonsko izdvajanje sredstava za zaštitu naslijeđa u budžetima opština u skladu sa njihovim mogucnostima. U međuvremenu Vlada Republike Srpske bi trebala osigurati sredstva za zaštitu, a obaveza stručnjaka iz Republičkog zavoda za zaštitu kulturno-istorijskog i prirodnog naslijeđa Republike Srpske i Muzeja Republike Srpske je da se odazovu na poziv i izvrše uvid u značajne lokalitete.